KAMELEONY
Do tej spokrewnionej z agamami rodziny nadrzewnych jaszczurek należy około 100 gatunków. Są to gady silnie wyspecjalizowane z związku z nadrzewnym trybem życia, które mają kilka charakterystycznych cech odróżniających je od innych jaszczurek.
Najmniejsze kameleony Evoluticauda minima i Brookesia tuberculata mają niewiele ponad 3 cm długości, największy - Chamaeleo oustaleti przekracza 60 cm. Najliczniej występują kameleony na Madagaskarze, gdzie żyje prawie połowa gatunków tej rodziny; bardzo liczne są też w Afryce na południe od Sahary; poza tym, choć mniej licznie występują w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie, w Indiach i na Cejlonie, a także w Europie - na południu Półwyspu Pirenejskiego i na Malcie. Nie ma kameleonów w Ameryce i w Australii.
Choć wiele jaszczurek ma zdolnośc zmiany barwy, kameleony zyskały na tym polu przysłowiową sławę. I choć opowieści o kameleonach raptownie zmieniających kolory zawierają trochę przesady, gady te istotnie w dużym stopniu zdolne są do zmiany barwy i dostosowują sie do koloru otoczenia. Ponieważ żyją wśród drzew i krzewów, zwykle widywane są w kolorze zielonym, czasem brązowym z rozmaitymi plamkami i deseniami. Kiedy jakaś część ciała zostanie zasłonięta, np. przez liść, robi się znacznie jaśniejsza, przybiera barwę żółtawą lub kremową. Kiedy zwierzę przesunie się i znajdzie w pełnym świetle, plamy wracają do zwykłej barwy. W nocy większośc kameleonów blednie.
Duży wpływ na zmiany barwy, poza intensywnością światła ma także temperatura; gdy temperatura nad ranem jest niższa jaszczurka ciemnieje aby pobrać przez specjalne komórki zwane melanoforami jak najwięcej promieniowania. Intensywność barw kameleonów zależy również od takich czynników jak stopień podniecenia, przestraszenia lub głodu.
Charakterystycznymi cechami kameleonów, związanymi z trybem ich życia, są: budowa nóg, bardzo długi język i niezwykłe oczy. Kończyny kameleonów są pięciopalczaste; zarówno w dłoniach jak i w stopach, palce ułożone są w przeciwstawne grupy - 3 połączone palce skierowane w jedną stronę, 2 - w drugą. Tak zbudowane kończyny są doskonałymi narządami chwytnymi, pozwalają kameleonom mocno obejmować gałążki, kiedy siedzą długo bez ruchu lub powoli chodzą po drzewach.
U większości gatunków ogon też jest chwytny, Taki ogon, który może owijać się wokół gałęzi, maja przedstawiciele najliczniejszego rodzaju Chamaeleo.
Kameleony żywią się owadami, które chwytaja posługując się swym niezwykłym językiem. Są to bardzo powolne zwierzęta, ale nie pozbawione szybkiego refleksu. Gady te są zdolne do błyskawicznych akcji. Chwytając owada wyrzucaja jak pocisk swój bardzo długi język na odległośc równą długości ciała; lepki, maczugowaty na końcu język dopada ofiary i natychmiast zostaje wciągnięty z powrotem. Polujące w ten sposób kameleony moga łowić owady nie ruszając się z miejsca. Muszą jednak umieć je wypatrzeć. Kameleony mają bardzo dobry wzrok i taką budowę oczu, która pozwala im bez obracania głowy widzieć wszystko wokół. Duże oczy tych jaszczurek poruszają się w różnych kierunkach i to jedno niezależnie od drugiego. dzięki temu ziwerzę może jednoczęsnie widzieć, co się dzieje przed nim i za nim lub pod nim i nad nim, np. kierując jedno oko w górę drugie zaś w dół; wypatrzyfszy godny uwagi obiekt, obraca w jego stronę oboje oczu.
Oczy kameleonów osłonięte są pokrytymi łuskami powiekami, pośrodku znajduje sie nieduży okrągły otwór źrenicy.
Kameleony trzymają się określonych rewirów, któe uważaja za swoje i bronią przed intruzami; nie wpuszczają zarówno innych zwierząt, jak i przedstawicieli własnego gatunku. Zwykłąmetodą jest straszenie przeciwnika, demonstrowanie wspaniałej postawy. Kameleony nie tylko zmieniają wówczas barwy i desenie - na skórze pojawiają się bardziej niż zwykłe wyraziste, często wspaniałe kolorowe plamy, ale także zmieniają kształty - puszą się, nadymają, a spłaszczone zwykle ciało rozszerza się zmieniając sylwetke zwierzęcia. Jednocześnie, występujące u wielu kameleonów skórne płaty i fałdy, często w wyszukanych formach, unoszą się w górę i ukazują w całej okazałości. Często również otwarta paszcza jest wewnątrz zdobiona kolorowymi paskami.
Zwykle walczą ze sobą samce, ale i samice odnoszą się wrogo do obcych. Dwa konkurujące ze sobą kameleony starają wprost siebie w pewnej odległości i lekko się kołysząc straszą się nawzajem. Pokonany zmienia kolor na mniej jaskrawy, uznając w ten sposób swoją porażkę.
Większośc kameleonów składa jaja w norkach w ziemi; dołki wykopuje samica, któa musi w tym celu zejśc z gałęzi. Jaja okryte są pergaminową osłonką, ich liczba wynosi czasem 30, a nawet więcej sztuk; po złożeniu jaj samica zagrzebuje je w ziemi. Rozwój zarodków trwa długo - do kilku miesięcy. Nieliczne gatunki są jajożyworodne; samica nie musi wówczas schodzić na ziemię. Po wylęgnięciu się lub urodzeniu młode kameleony wcześnie zaczynają polować na owady i szybko rosną.
Przedstawicielem największego rodzaju Chamaeleo, obejmującego 70 gatunków, jest kameleon pospolity, nazywany europejskim (Ch. chamaeleon), do którego należy kilka podgatunków występujących od północnej Afryki do Hiszpanii, Portugalii i Malty, oraz północnej części Półwyspu Arabskiego po Indie i Cejlon.
Jednym z najpospolitszych gatunków afrykańskich lasów i sawann jest szeroko rozprzestrzeniony w tropikalnej i południowej Afryce kameleon uszasty (Chamaeleo dileptis) o nieco większych rozmiarach niż kameleon pospolity. Tył jego głowy jest płaski nie zaś daszkowato wzniesiony, a umieszczone tu płaty w przypadku podrażnienia zwierzęcia odstają niby uszy. Utworów rogowych brak u obu płci. Kameleon sudański (Chamaleo basiliscus) różni się od pospolitego brakiem płatów na tyle głowy i ostróg u samca. Rozprzestrzeniony jest od górnego Egiptu poprzez Afrykę aż do Kamerunu i Gabonu i zwraca uwagę swym pięknym, zielonym ubarwieniem.
Na Madagaskarze żyje prawie półmetrowej długości kameleon madagaskarski (Chamaeleo pardalis) , którego piękne ubarwienie jasnoniebieskie do ciemnozielonego, staje się w podnieceniu jasnoniebieski do prawie białego. Bardzo przestraszony przybiera barwę jasnożółtą. Pysk jego ma kilka krótkich wyrostków. U kameruńskiego gatunku kameleona górskiego (Chamaeleo montium) przedstawiciele obu płci bardzo znacznie różnią się między sobą. Samiec mierzący do 24 cm długości ma na końcu pyska 2 długie pierścieniowane rogi, a na grzbiecie wysoki grzebień skórny, który przedłuża się na jedną trzecią nasady ogona. Grzebień ten wspiera się na wyrostkach ościstych kręgów, szczególnie długich w części ogonowej.Mniejsza od niego samica pozbawiona jest natomiast zarówno rogów, jak i grzebienia skórnego. Obie płcie ubarwione są liściastozielono, tak, że bywają niezmiernie trudno dostrzegalne w swych ulubionych miejscach pobytu, tzn. niskich krzewach. Łatwiej jest znależć je nocą przy pomocy lampy, ponieważ wówczas ubarwienie ich znacznie się rozjaśnia, odbijając od ciemniejszej barwy liści.
Zaniepokojony kameleon dosłownie sztywnieje, nawet wtedy, gdy nie trzymał się podłoż a wszystkimi czterema łapami. Jeśli natomiat pomimo podniecenia nie boi się, wówczas kiwa się żywo, a przy silniejszym bodźcu trzęsie głową i wreszcie otwiera paszczę.
Jeszcze wspanialszymi ozdobami głowy poszczycić się może samiec kameleona Owena (Chamaeleo owenii) również bardzo płochliwy i kąśliwy gatunek z Kamerunu. Ponad oczyma ma on dwa ustawione obk siebie rogi, zaś na czubku pyska trzeci, tak, że zwierzę przypomina triceratopsa - gada z okresu kredowego. Samica jednak jest pozbawiona tej ozdoby głowy. W razie niebezpieczeństwa omawiany kameleon sielnie się spłaszcza bocznie i przesuwa szybko, tak jak inne gatunki, na stronę gałęzi odwróconą od domniemanego wroga, wskutek czego staje się niemalże nie do odkrycia.
Następny kameruński gatunek, kameleon grzebieniasty (Chamaeleo cristatus) jest ociężalszy i powolniejszy we wszystkich swych ruchach. Bywa on przeważnie wspaniale szmaragdowy i ma wysoki zębaty grzebień grzbietowy. Skóra na jego podgardlu ubarwiona jest żywo jasną czerwienią i staje się szczególnie widoczna wówczas, gdy zwierzę nieco ją nadmie. Długośc tego gada wynosi około 15 cm.
Olbrzymem wśród kameleonów jest kameleon wielki (Chamaeleo oustaleti) z Madagaskaru. Wiadomo z pewnością, że osiąga on długośc 60 cm, a podobno dochodzi nawet do jednego metra. Liliputem w tym rodzie jest natomiast kameleon karłowaty (Brookesia minima), o długości zaledwie 3,3 cm, również mieszkaniec Kamerunu. Blisko z nim spokrewniony jest dziwaczny kameleon liściowaty (Brookesia spectrum) o długości około 7 cm, ciemnobrązowy, o niechwytnym ogonie i krótkim wyrostku na czubku pyska. Zwierzę to jest niezwykle podobne do suchego liścia.
